Skąd się wzięło Twoje imię i nazwisko? Sześć faktów, które zaskakują

Imię dostajesz od rodziców, nazwisko od przodków. Oba nosisz codziennie i rzadko się nad nimi zastanawiasz. A jednak każde z nich ma za sobą historię: decyzje rodzin, rozporządzenia Kościoła, przepisy prawa i podróże przez ocean. Oto sześć faktów, które pokazują, że imię i nazwisko to coś więcej niż podpis.

1. Dawne słowiańskie imiona były życzeniami

Zanim na ziemie polskie dotarło chrześcijaństwo, Słowianie mieli własne imiona. Najbardziej charakterystyczne były dwuczłonowe, jak Bogusław, Jarosław czy Mieczysław. Językoznawca Michał Mordań z Uniwersytetu w Białymstoku pisze, że miały one charakter życzący: zawierały pomyślną wróżbę albo błogosławieństwo rodziców dla przyszłości dziecka.

Nadając imię, rodzice wypowiadali więc nadzieję na to, kim dziecko się stanie. Dziś wybieramy imiona z innych powodów, ale ta myśl jest bliska każdemu rodzicowi.

2. Święci uratowali Stanisława i Wojciecha

Na przełomie XV i XVI wieku rodzime imiona zostały niemal całkowicie wyparte przez imiona chrześcijańskie. Mordań wskazuje dwie przyczyny: rozwój kultu świętych i przede wszystkim przepisy kościelne, które nakazywały nadawać na chrzcie wyłącznie imiona z kalendarza liturgicznego. W Kościele zachodnim wynikało to z postanowień soboru trydenckiego.

Przetrwały nieliczne imiona słowiańskie, głównie te, które nosili święci. W Polsce byli to na przykład Stanisław, Wojciech, Kazimierz i Wacław. Jeśli nosisz jedno z tych imion, masz imię sięgające czasów sprzed chrześcijaństwa, ocalone dzięki świętemu patronowi.

3. Prawo mówi, jak można nazwać dziecko

Dziś o imionach decydują rodzice, ale w granicach prawa. Ustawa Prawo o aktach stanu cywilnego z 2014 roku pozwala wybrać dziecku nie więcej niż dwa imiona. Imię nie może być wpisane w formie zdrobniałej ani mieć charakteru ośmieszającego lub nieprzyzwoitego. Może za to być obce, niezależnie od obywatelstwa i narodowości rodziców. Może też nie wskazywać płci, jeśli w powszechnym znaczeniu jest przypisane do danej płci.

Jeśli rodzice wybiorą imię niezgodne z tymi zasadami, kierownik urzędu stanu cywilnego odmówi jego przyjęcia i sam wybierze imię dziecku w drodze decyzji.

4. Nazwisko, które bawi innych, można zmienić

Wiele polskich nazwisk powstało od przezwisk i zwykłych słów, więc niektóre dziś brzmią zabawnie albo przykro. Ustawa o zmianie imienia i nazwiska z 2008 roku pozwala je zmienić z ważnych powodów. Pierwszym, jaki wymienia, jest nazwisko lub imię ośmieszające albo nielicujące z godnością człowieka. Inne to na przykład zmiana na imię lub nazwisko, którego ktoś faktycznie używa.

Większość ludzi zachowuje jednak nazwisko po przodkach, nawet nietypowe. To ono łączy ich z rodziną i jej historią.

5. Nowak to najczęstsze nazwisko w Polsce

Ministerstwo Cyfryzacji, które publikuje listy nazwisk z rejestru PESEL, ogłosiło w 2021 roku komunikat pod wymownym tytułem „Nic nowego – Nowak znowu pierwszy”. Ile osób nosi Twoje nazwisko i jak jest rzadkie dziś, sprawdzisz w Name Atlas.

6. Na Ellis Island nikt nie zmieniał nazwisk

W wielu rodzinach emigrantów krąży opowieść: pradziadek przypłynął do Ameryki, a urzędnik na Ellis Island zapisał jego nazwisko po swojemu. Amerykański urząd imigracyjny USCIS wyjaśnia, że to mit. Listy pasażerów nie powstawały na Ellis Island, tylko za granicą, zwykle blisko domu emigranta, gdy kupował bilet. Inspektor na wyspie miał przed sobą gotową listę i nie wolno mu było zmieniać nazwiska, chyba że poprosił o to sam imigrant albo dane okazały się błędne.

Nazwiska zmieniały się później i stopniowo: w szkole, w pracy, w urzędach, gdzie zapisywali je ludzie mówiący po angielsku. Dlatego szukając przodków za oceanem, warto sprawdzać różne pisownie. Jak to robić, opisujemy w poradniku o szukaniu przodków.

Twoje imię i nazwisko też mają historię

Każde nazwisko powstało kiedyś od czegoś: od imienia ojca, od miejsca, od zawodu albo od przezwiska. O tym, co mówią końcówki -ski, -wicz czy -ak, piszemy w tekście o końcówkach nazwisk. A jeśli chcesz zobaczyć, ile osób nosi dziś Twoje nazwisko i gdzie mieszkają, sprawdź je w Name Atlas.